📌 Mpox คืออะไร? จาก Monkeypox สู่ Mpox

โรคฝีดาษลิง หรือ Mpox (ชื่อเดิม Monkeypox) เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่เกิดจากเชื้อ Monkeypox virus (MPXV) ซึ่งอยู่ในวงศ์ Poxviridae สกุล Orthopoxvirus เป็นญาติใกล้ชิดกับเชื้อ Variola virus ที่ก่อโรคไข้ทรพิษ (Smallpox) ซึ่งเคยคร่าชีวิตมนุษย์หลายร้อยล้านคนตลอดประวัติศาสตร์ก่อนจะถูกกำจัดสำเร็จในปี 1980 องค์การอนามัยโลก (WHO) ได้เปลี่ยนชื่อจาก Monkeypox เป็น Mpox ในเดือนพฤศจิกายน 2022 เพื่อลดการตีตราและความเข้าใจผิดที่ว่าโรคนี้แพร่จากลิงเท่านั้น

เชื้อ MPXV ถูกค้นพบครั้งแรกในปี 1958 ในลิงที่เลี้ยงไว้ในห้องปฏิบัติการในเดนมาร์ก แต่ผู้ป่วยมนุษย์รายแรกได้รับการบันทึกในปี 1970 ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก (DRC) ตั้งแต่นั้นมาโรคนี้เป็นโรคประจำถิ่น (endemic) ในประเทศแถบแอฟริกากลางและแอฟริกาตะวันตก โดยมีสัตว์ฟันแทะ (rodents) เป็นแหล่งรังโรคหลักในธรรมชาติ ไม่ใช่ลิงตามชื่อ

ไวรัส Mpox เป็น Double-Stranded DNA Virus ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดชนิดหนึ่งในบรรดาไวรัสที่ติดเชื้อในมนุษย์ โดยมีจีโนมขนาดประมาณ 197,000 คู่เบส ไวรัสมีโครงสร้างที่ซับซ้อนพร้อม envelope สองชั้น ทำให้มีความทนทานในสิ่งแวดล้อมมากกว่าไวรัสหลายชนิด สามารถอยู่รอดบนพื้นผิวและในสะเก็ดแผลแห้งได้นานหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน

🔬 Clade Ib คืออะไร? ทำไมถึงอันตรายกว่า

เชื้อ MPXV แบ่งออกเป็น 2 Clade หลัก คือ Clade I (เดิมเรียก Congo Basin Clade) ซึ่งมีความรุนแรงสูงกว่า มีอัตราเสียชีวิต 3-10% และ Clade II (เดิมเรียก West African Clade) ซึ่งมีความรุนแรงน้อยกว่า มีอัตราเสียชีวิตประมาณ 0.1-1% สายพันธุ์ที่ระบาดทั่วโลกในปี 2022-2023 เป็น Clade IIb ซึ่งมีความรุนแรงค่อนข้างต่ำ

แต่ในปี 2023-2024 เกิดสายพันธุ์ย่อยใหม่ที่เรียกว่า Clade Ib ขึ้นในภาคตะวันออกของสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก (DRC) โดยเฉพาะในจังหวัด South Kivu สายพันธุ์นี้มีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจาก Clade Ia ดั้งเดิม กล่าวคือ มีการกลายพันธุ์ที่ยีน APOBEC3 ซึ่งบ่งชี้ว่าไวรัสปรับตัวให้แพร่ในมนุษย์ได้ดีขึ้น แพร่จากคนสู่คนผ่านการสัมผัสใกล้ชิดได้ง่ายกว่า รวมถึงทางเพศสัมพันธ์ มีรอยโรคที่ผิวหนัง (skin lesions) น้อยกว่าแต่รุนแรงกว่า โดยเฉพาะบริเวณอวัยวะเพศ และมีอัตราเสียชีวิตในเด็กสูงมาก โดยเฉพาะเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี

สิ่งที่ทำให้ Clade Ib เป็นที่วิตกคือการแพร่ข้ามพรมแดนอย่างรวดเร็ว จาก DRC ไปยังบุรุนดี รวันดา ยูกันดา เคนยา และแม้กระทั่งพบในสวีเดน ปากีสถาน และประเทศอื่นๆ นอกแอฟริกา ในเดือนสิงหาคม 2024 WHO ประกาศให้การระบาดของ Mpox Clade Ib เป็นภาวะฉุกเฉินด้านสาธารณสุขระหว่างประเทศ (PHEIC — Public Health Emergency of International Concern) เป็นครั้งที่สองภายในสองปี

⚠️ อาการของ Mpox Clade Ib

อาการของ Mpox เริ่มจากระยะฟักตัว 5-21 วัน (เฉลี่ย 6-13 วัน) หลังสัมผัสเชื้อ ระยะเริ่มต้น (Prodromal Phase) กินเวลา 1-5 วัน ผู้ป่วยจะมีไข้สูง 38.5-40.5°C ปวดศีรษะรุนแรง ปวดหลัง ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ อ่อนเพลียอย่างมาก และมีต่อมน้ำเหลืองโต (lymphadenopathy) ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญที่ช่วยแยก Mpox จากไข้ทรพิษและโรคอีสุกอีใส

ระยะออกผื่น (Eruptive Phase) เริ่มหลังมีไข้ 1-3 วัน ผื่นจะพัฒนาผ่านหลายระยะ ได้แก่ ผื่นแดงราบ (Macules) ตุ่มนูน (Papules) ตุ่มน้ำใส (Vesicles) ตุ่มหนอง (Pustules) และสะเก็ดแห้ง (Crusts) โดยแต่ละระยะกินเวลาประมาณ 1-2 วัน รวมระยะเวลาของโรคประมาณ 2-4 สัปดาห์ ผื่นมักเริ่มที่ใบหน้าแล้วกระจายไปทั่วร่างกาย รวมถึงฝ่ามือและฝ่าเท้า สำหรับ Clade Ib อาจพบรอยโรคที่อวัยวะเพศเป็นหลักโดยมีผื่นทั่วตัวน้อยกว่า

ภาวะแทรกซ้อนที่พบได้ ได้แก่ การติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อนที่ผิวหนัง ปอดอักเสบ สมองอักเสบ (encephalitis) กระจกตาอักเสบที่อาจนำไปสู่การสูญเสียการมองเห็น และภาวะติดเชื้อในกระแสเลือด (sepsis) กลุ่มเสี่ยงที่มีอาการรุนแรงคือเด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง (โดยเฉพาะผู้ติดเชื้อ HIV ที่ไม่ได้รับการรักษา) และผู้ที่ไม่เคยได้รับวัคซีนไข้ทรพิษ

🌍 สถานการณ์ Mpox ทั่วโลก 2025-2026

สถานการณ์ Mpox ในปี 2025-2026 ยังคงน่าเป็นห่วง ใน DRC ซึ่งเป็นศูนย์กลางการระบาด มีรายงานผู้ป่วยยืนยัน (confirmed) และสงสัย (suspected) รวมกว่า 30,000 รายในปี 2024 เพียงปีเดียว และตัวเลขยังคงเพิ่มขึ้นในปี 2025 โดยเฉพาะในค่ายผู้พลัดถิ่น (IDP camps) ที่มีสภาพแออัดและขาดแคลนน้ำสะอาดและสุขอนามัย ในแอฟริกาตะวันออก บุรุนดี รวันดา และยูกันดารายงานผู้ป่วย Clade Ib เป็นครั้งแรก สร้างความกังวลเกี่ยวกับการแพร่ข้ามภูมิภาค

ในเอเชีย ประเทศไทยพบผู้ป่วย Mpox หลายร้อยรายตั้งแต่ปี 2023 ส่วนใหญ่เป็น Clade IIb แต่ต้องเฝ้าระวัง Clade Ib ที่อาจเข้ามาจากผู้เดินทาง อินเดีย จีน และญี่ปุ่นก็มีรายงานผู้ป่วยเป็นระยะ ในยุโรปและอเมริกา จำนวนผู้ป่วย Clade IIb ลดลงจากจุดสูงสุดในปี 2022 แต่ยังคงพบผู้ป่วยใหม่ต่อเนื่อง และมีความกังวลว่า Clade Ib อาจเข้ามาระบาดซ้ำ

🧪 ความทนทานของไวรัส Mpox ในสิ่งแวดล้อม

ไวรัส Mpox เป็นหนึ่งในไวรัสที่ทนทานที่สุดเนื่องจากเป็น DNA virus ขนาดใหญ่ที่มี envelope ซับซ้อน สะเก็ดแผลแห้ง (dried crusts/scabs): ไวรัสสามารถอยู่รอดได้หลายเดือนถึงหลายปีในสภาพแห้งและเย็น ผ้าปูที่นอนและเสื้อผ้า: สัปดาห์ถึงเดือน หากไม่ได้ซักหรือฆ่าเชื้อ พื้นผิวแข็ง (โลหะ พลาสติก): หลายวันถึงสัปดาห์ที่อุณหภูมิห้อง ทนความร้อน: ต้องใช้อุณหภูมิ 56°C นาน 30 นาที หรือ 100°C นาน 5 นาทีจึงจะทำลายได้ ทน UV: ไวรัสในสะเก็ดแผลทนแสง UV ได้ดีกว่าไวรัสอิสระ

ความทนทานนี้ทำให้ Mpox แพร่ได้ทั้งทางตรง (สัมผัสผู้ป่วย) และทางอ้อม (fomite transmission) ผ่านสิ่งของที่ปนเปื้อน เช่น ผ้าปูที่นอน ผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า และพื้นผิวที่ผู้ป่วยสัมผัส ดังนั้นการฆ่าเชื้อพื้นผิวและสิ่งของจึงเป็นส่วนสำคัญของการป้องกัน

🛡️ การป้องกัน Mpox

การป้องกัน Mpox ต้องอาศัยมาตรการหลายระดับ ในระดับบุคคล ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยหรือผู้ที่มีผื่นสงสัย ไม่ใช้สิ่งของส่วนตัวร่วมกับผู้ป่วย ล้างมือบ่อยๆ ด้วยสบู่หรือเจลแอลกอฮอล์ และรับวัคซีนหากอยู่ในกลุ่มเสี่ยง วัคซีน MVA-BN (Jynneos/Imvanex) ได้รับการอนุมัติสำหรับป้องกัน Mpox มีประสิทธิภาพประมาณ 85% หลังฉีด 2 เข็ม

ในระดับสถานพยาบาลและสถานประกอบการ การทำความสะอาดและฆ่าเชื้อพื้นผิวเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง CDC แนะนำให้ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อที่ขึ้นทะเบียนกับ EPA (Environmental Protection Agency) ที่มีฤทธิ์ต่อ Orthopoxvirus หรือ Vaccinia virus น้ำยาฆ่าเชื้อระดับโรงพยาบาลที่มีสเปกตรัมกว้าง เช่น Chemgene HLD4H สามารถทำลายไวรัส Mpox ได้อย่างมีประสิทธิภาพเนื่องจากไวรัสมี envelope ที่ไวต่อสารฆ่าเชื้อระดับกลางถึงสูง

กันไว้ดีกว่าแก้ — ป้องกัน Mpox ด้วย Chemgene HLD4H วันนี้