📌 ไวรัสนิปาห์คืออะไร?

ไวรัสนิปาห์ (Nipah virus — NiV) เป็นไวรัสในวงศ์ Paramyxoviridae สกุล Henipavirus ถูกค้นพบครั้งแรกในปี 1999 ระหว่างการระบาดในมาเลเซียและสิงคโปร์ ชื่อ “นิปาห์” มาจากหมู่บ้าน Sungai Nipah ในรัฐ Negeri Sembilan ประเทศมาเลเซีย ซึ่งเป็นจุดที่แยกเชื้อไวรัสได้เป็นครั้งแรกจากผู้ป่วยที่เลี้ยงสุกร การระบาดครั้งนั้นมีผู้ติดเชื้อ 265 รายในมาเลเซีย เสียชีวิต 105 ราย (อัตราตาย 40%) และสุกรถูกทำลายไปกว่า 1 ล้านตัว

NiV เป็น RNA virus สายเดี่ยวแบบ negative-sense มี envelope ขนาดจีโนมประมาณ 18,246 นิวคลีโอไทด์ ไวรัสมี 2 สายพันธุ์หลัก คือ NiV-Malaysia (NiV-M) ที่พบครั้งแรกในมาเลเซีย และ NiV-Bangladesh (NiV-B) ที่พบในบังกลาเทศและอินเดีย โดย NiV-B มีอัตราเสียชีวิตสูงกว่า (สูงถึง 75%) และมีรายงานการแพร่จากคนสู่คนมากกว่า WHO จัดให้ Nipah อยู่ในรายชื่อ Blueprint Priority Diseases และ CEPI (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations) จัดอยู่ในรายการลำดับต้นสำหรับการพัฒนาวัคซีน

Nipah virus ถูกจัดเป็น BSL-4 pathogen เช่นเดียวกับ Ebola และ Marburg เนื่องจากมีอัตราเสียชีวิตสูง ไม่มียารักษาจำเพาะ ไม่มีวัคซีน และมีศักยภาพในการก่อให้เกิดการระบาดใหญ่ นักไวรัสวิทยาหลายท่านเชื่อว่า Nipah เป็นหนึ่งในไวรัสที่มีโอกาสก่อการระบาดใหญ่ครั้งต่อไป (next pandemic) มากที่สุด เนื่องจากมีระยะฟักตัวยาว (ทำให้แพร่ได้ก่อนรู้ตัว) มีอัตราเสียชีวิตสูง และสามารถแพร่จากคนสู่คนได้

🦇 แหล่งรังโรคและการแพร่เชื้อ

แหล่งรังโรคตามธรรมชาติของ NiV คือค้างคาวผลไม้สกุล Pteropus (Flying foxes) ซึ่งพบได้ทั่วเอเชียใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และออสเตรเลีย ค้างคาวเหล่านี้เป็นพาหะโดยไม่แสดงอาการและปล่อยไวรัสออกมาทางน้ำลาย ปัสสาวะ อุจจาระ และของเหลวในร่างกาย การแพร่เชื้อสู่มนุษย์เกิดได้หลายทาง ทั้งการดื่มน้ำตาลสดจากตาล (date palm sap) ที่ปนเปื้อนน้ำลายหรือปัสสาวะค้างคาว การกินผลไม้ที่ค้างคาวกัดแล้ว การสัมผัสสุกรที่ติดเชื้อ (สุกรเป็น intermediate host) และการสัมผัสสารคัดหลั่งของผู้ป่วย

ในบังกลาเทศ การดื่มน้ำตาลสดจากตาล (khejur rosh) เป็นสาเหตุหลักของการระบาดในแทบทุกครั้ง ค้างคาว Pteropus จะมาดื่มน้ำตาลจากภาชนะเก็บน้ำตาลสดในเวลากลางคืนและทิ้งน้ำลายและปัสสาวะไว้ เมื่อคนดื่มน้ำตาลสดที่ปนเปื้อนจึงติดเชื้อ ตั้งแต่ปี 2001-2026 บังกลาเทศรายงานการระบาดของ Nipah เกือบทุกปีในฤดูหนาว (ธันวาคม-มีนาคม) ซึ่งเป็นฤดูเก็บน้ำตาลสด

ในอินเดีย การระบาดเกิดเป็นระยะในรัฐ Kerala โดยครั้งล่าสุดในปี 2023 มีผู้ติดเชื้อยืนยัน 6 รายเสียชีวิต 2 ราย ทางการต้องสั่งปิดโรงเรียนและสถานที่สาธารณะในพื้นที่ระบาด การแพร่จากคนสู่คน (human-to-human transmission) ได้รับการยืนยันในหลายการระบาด โดยเฉพาะในบังกลาเทศ โดยแพร่ผ่านการสัมผัสสารคัดหลั่งของผู้ป่วย (เลือด น้ำลาย ปัสสาวะ) ทำให้ครอบครัวผู้ป่วยและบุคลากรทางการแพทย์เป็นกลุ่มเสี่ยงสูง

⚠️ อาการของการติดเชื้อ Nipah

ระยะฟักตัวของ Nipah ค่อนข้างยาว 4-14 วัน (อาจนานถึง 45 วันในบางราย) ทำให้ผู้ติดเชื้ออาจเดินทางไปยังพื้นที่อื่นก่อนที่จะแสดงอาการ อาการเริ่มต้นมักไม่จำเพาะ ได้แก่ ไข้สูง ปวดศีรษะรุนแรง ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ อ่อนเพลีย คลื่นไส้ อาเจียน และเจ็บคอ

ภายใน 3-14 วันหลังเริ่มมีอาการ ผู้ป่วยจำนวนมากจะพัฒนาไปสู่สมองอักเสบเฉียบพลัน (acute encephalitis) ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะที่ร้ายแรงที่สุดของ Nipah อาการทางระบบประสาท ได้แก่ ง่วงซึม สับสน disorientation ชัก (seizures) และโคม่า (coma) ผู้ป่วยบางรายมีอาการปอดอักเสบรุนแรง (atypical pneumonia) ร่วมด้วย ซึ่งพบมากในสายพันธุ์บังกลาเทศ

อัตราเสียชีวิตแตกต่างกันตามสายพันธุ์ NiV-M (มาเลเซีย): ประมาณ 40% NiV-B (บังกลาเทศ): ประมาณ 70-75% ผู้ป่วยที่รอดชีวิตประมาณ 20% จะมีอาการทางระบบประสาทเรื้อรัง (long-term neurological sequelae) เช่น อาการชัก บุคลิกภาพเปลี่ยนแปลง การรับรู้บกพร่อง และอาการทางจิต นอกจากนี้ยังมีรายงาน “late-onset encephalitis” ที่อาจเกิดขึ้นหลายเดือนถึงหลายปีหลังการติดเชื้อครั้งแรก แม้ว่าจะดูเหมือนหายดีแล้วก็ตาม

🧪 ความทนทานของ Nipah virus ในสิ่งแวดล้อม

Nipah virus เป็น Enveloped RNA virus ที่มีความทนทานปานกลางในสิ่งแวดล้อม ในน้ำตาลสดจากตาล: อยู่รอดได้มากกว่า 7 วันที่อุณหภูมิ 22°C ในน้ำผลไม้: หลายวัน พื้นผิวแข็ง: ชั่วโมงถึงหลายวัน ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิและความชื้น ในเลือดและสารคัดหลั่ง: หลายวันที่อุณหภูมิห้อง ไวต่อ: แสงแดด อุณหภูมิ 56°C 30 นาที สารฆ่าเชื้อที่ทำลาย envelope

ที่สำคัญคือ Nipah virus สามารถอยู่ในสารคัดหลั่งของผู้ป่วยที่ปนเปื้อนบนพื้นผิว อุปกรณ์การแพทย์ ผ้าปูที่นอน และเสื้อผ้าได้นานพอที่จะเป็นแหล่งแพร่เชื้อ โดยเฉพาะในสถานพยาบาลที่ดูแลผู้ป่วย ดังนั้นการฆ่าเชื้อพื้นผิวและอุปกรณ์ทุกชิ้นจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งในการควบคุมการระบาด

🛡️ การป้องกัน Nipah

การป้องกัน Nipah ในระดับบุคคล ควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำตาลสดจากตาลที่ไม่ผ่านการพาสเจอร์ไรซ์ หลีกเลี่ยงการกินผลไม้ที่มีรอยกัดจากสัตว์ ล้างผลไม้ให้สะอาดก่อนกิน หลีกเลี่ยงการสัมผัสค้างคาวผลไม้ สวม PPE เมื่อดูแลผู้ป่วยที่สงสัย และล้างมือบ่อยๆ

ในสถานพยาบาล การควบคุมการติดเชื้อ (IPC) เป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง เนื่องจากหลายการระบาดในอดีตมี nosocomial transmission (การแพร่ในโรงพยาบาล) เป็นสาเหตุหลัก การฆ่าเชื้อพื้นผิวและอุปกรณ์ทุกชิ้นด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อระดับโรงพยาบาลที่มีฤทธิ์ต่อ Enveloped Virus เป็นแนวทางปฏิบัติมาตรฐานตาม WHO Guidelines

กันไว้ดีกว่าแก้ — ป้องกัน Nipah ด้วย Chemgene HLD4H